تربت ما

معرفی کتاب تربت ما

کتاب تربت ما دفتر نخست اثری ارزشمند و راهگشا در حوزه شناخت مفاخر بزرگ و عارفان واصل در تاریخ ایران است. این نوشتار تلاش می کند تا پیوند میان خاک و معنا را در جغرافیای معنوی کشور به درستی تبیین نماید. اهمیت این کتاب در رویکرد نوین آن به مقوله زیارت و تکریم بزرگان نهفته است که فراتر از یک نگاه سنتی عمل می کند. نویسنده با دقت بالایی سعی کرده است تا تربت پاک اولیای الهی را به عنوان کانون های نشر معرفت به مخاطبان معرفی نماید. این اثر به دنبال زنده نگه داشتن یاد کسانی است که عمر خود را در مسیر توحید و خدمت به آرمان های الهی سپری کرده اند.

این نوشتار سندی است برای اثبات این مدعا که هویت یک ملت با مفاخر و عارفان آن پیوندی ناگسستنی دارد. بررسی جایگاه معنوی این بزرگان در این اثر به گونه ای انجام شده که خواننده را با ریشه های عمیق اعتقادی خود همراه می کند. این کتاب تنها یک زندگینامه ساده نیست بلکه تلاشی برای احیای فرهنگ توسل و تبرک به تربت پاکان در میان نسل های جدید است. در زمانه فعلی که بحران های هویتی فراوان است چنین آثاری می توانند بنیه معرفتی و تاریخی جامعه را به شدت تقویت نمایند. مطالعه این اثر دیدگاهی جامع درباره تمدن اسلامی و پیوند آن با عرفان و معنویت به خواننده می بخشد تا با آگاهی بیشتری به زیارت بزرگان برود.

بسیاری از شخصیت های معرفی شده در این کتاب نقش ستون های استوار فرهنگ و اندیشه دینی را ایفا کرده اند که شناخت آن ها برای هر پژوهشگری الزامی است. این نوشتار با ارائه تصویری واقعی از زندگی این بزرگان سعی در پر کردن خلاهای موجود در منابع مطالعاتی حوزه عرفان کاربردی دارد. نویسنده با هوشمندی تمام توانسته است مفاهیم انتزاعی عرفانی را در بستر زندگی عینی این اولیا برای مخاطب ملموس و قابل درک نماید. این کتاب فرصتی است تا مخاطب با سفری معنوی در دل تاریخ با چهره هایی آشنا شود که هر کدام نوری در تاریکی های اعصار بوده اند. در واقع این اثر تلاشی برای بازگشت به ریشه های اصیل معنوی در پهنه تمدن درخشان ایران اسلامی محسوب می شود.

درباره نویسنده: زندگی نامه و جایگاه علمی

سید عباس موسوی مطلق نویسنده ای برجسته و اندیشمندی نام آشنا در حوزه عرفان عملی و تاریخ علما است که آثار متعددی را تالیف نموده است. ایشان با تسلط بر مبانی سنتی دانش های دینی و آشنایی عمیق با احوال اولیای الهی توانسته اند جایگاه ویژه ای در میان پژوهشگران پیدا کنند. زندگی نامه علمی ایشان سرشار از تالیفات و سخنرانی هایی است که به تبیین جایگاه ولایت و معنویت در زندگی روزمره می پردازد. وی همواره در پی آن است تا معارف اصیل شیعی را با زبانی روان و قابل فهم برای اقشار مختلف جامعه بازتعریف نماید. جایگاه ایشان به عنوان یک محقق دغدغه مند نشان دهنده عمق نگاه راهبردی وی به مسائل فرهنگی و دینی در عصر حاضر است.

ایشان در این کتاب با رویکردی مستند به سراغ معرفی مفاخر رفته اند تا لایه های پنهان زندگی آن ها را برای مخاطبان بگشایند. توانمندی وی در پیوند زدن مباحث معنوی با واقعیت های تاریخی و جغرافیایی از ویژگی های بارز قلم ایشان در این مجموعه محسوب می شود. سید عباس موسوی مطلق با اشراف کامل بر سیره بزرگان توانسته است اثری خلق کند که هم اعتبار پژوهشی دارد و هم بر جان مخاطب می نشیند. وی در طول سال های فعالیت خود آثار بسیاری در حوزه شرح احوال عارفان منتشر کرده و در جهت ارتقای سطح آگاهی معنوی جامعه گام برداشته است. این نویسنده همواره در پی پاسخگویی به عطش معنوی جوامع از طریق معرفی الگوهای راستین و واصل به حق بوده است.

آثار دیگر این مولف نیز با همین دقت نظر و نگاه ارادتمندانه به ساحت علم و تقوا به رشته تحریر درآمده اند که نشان دهنده ثبات فکری ایشان است. وی با شجاعت در بیان حقایق تاریخی به بررسی زوایای کمتر شناخته شده زندگی علما می پردازد و سعی می کند از نگاه های سطحی فاصله بگیرد. در کتاب حاضر نیز ردپای نگاه تمدنی وی به وضوح دیده می شود که تربت بزرگان را به عنوان پایگاه های تمدن ساز تحلیل می کند. جایگاه علمی وی به گونه ای است که آثارش منبعی معتبر برای دانشجویان تاریخ و عرفان اسلامی به شمار می رود. ایشان با ساده سازی مفاهیم دشوار توانسته اند دایره مخاطبان خود را به خارج از محیط های تخصصی گسترش داده و بر جان جوانان اثر بگذارند.

سبک و لحن نگارش کتاب تربت ما

سبک نگارش این کتاب بر پایه روایت های مستند و تحلیل های کارشناسانه استوار است که با لحنی متین و احترام آمیز بیان می شود. نویسنده از به کار بردن واژگان پیچیده پرهیز کرده و سعی نموده تا با استفاده از زبانی گویا به تبیین جایگاه شخصیت ها بپردازد. هر بخش از کتاب با یک نظم ساختاری دقیق طراحی شده است تا خواننده گام به گام با ابعاد مختلف زندگی مفاخر آشنا گردد. جملات به گونه ای تنظیم شده اند که بار معرفتی بالایی داشته باشند و در عین حال روانی متن برای مخاطب حفظ شود. این شیوه نگارشی باعث می شود تا مخاطب در مواجهه با متن احساس کند با یک اثر تحقیقی و در عین حال شوق آفرین روبرو است.

لحن نویسنده در این نوشتار گزارشی و تحلیلی است و سعی می کند با استفاده از داده های دقیق ذهن مخاطب را به سوی عظمت اولیای خدا جلب نماید. وی با دقت در انتخاب کلمات سعی کرده است تا تفاوت میان یک زندگینامه معمولی و یک روایت معنوی را در پهنه کلمات مشخص کند. ساختار پاراگراف ها به گونه ای است که میان مباحث داستانی و تحلیل های علمی توازنی مناسب برقرار شده است تا متن خسته کننده نباشد. این کتاب از اطاله کلام بیهوده پرهیز کرده و مستقیم به سراغ ارائه بخش های چهارگانه برای هر شخصیت می رود تا نظم ذهنی مخاطب حفظ شود. سبک نوشتاری سید عباس موسوی مطلق در این اثر نشان دهنده مهارت وی در تبدیل یک مجموعه تصویری به یک متن استاندارد مکتوب است.

نویسنده با مهارتی ستودنی توانسته است پیوندی میان اطلاعات تاریخی و توصیفات هنری برقرار نماید تا متن برای خواننده جذابیت بصری و ذهنی داشته باشد. استفاده از بخش های کوتاه و مستقل برای هر شخصیت به پویایی متن کمک شایانی کرده و مطالعه آن را در زمان های کوتاه ممکن ساخته است. لحن کتاب به گونه ای است که تکریم بزرگان را با روحیه جستجوگری تاریخی در هم آمیخته است تا مخاطب به چرایی بزرگی این افراد پی ببرد. این تعادل باعث می شود تا خواننده با اطمینان بیشتری مطالب را دنبال کند و به نتایج اخلاقی و رفتاری در زندگی خود دست یابد. در واقع سبک نگارشی این اثر الگوی مناسبی برای تالیف کتب معرفی مشاهیر با رویکردی جامع و چندبعدی در حوزه فرهنگ اسلامی است.

ساختار محتوایی و بخش های چهارگانه

ساختار محتوایی این کتاب به گونه ای طراحی شده است که جامعیت و اختصار را در کنار هم به مخاطب ارائه دهد. برای هر یک از شخصیت های معرفی شده در این اثر چهار بخش مستقل در نظر گرفته شده است که به درک بهتر جایگاه وی کمک می کند. در بخش اول مروری کوتاه بر زندگی فرد ارائه می شود تا خواننده تصویری کلی از دوره تاریخی و زیست شخصی او به دست آورد. این بخش پایه ای برای ورود به مباحث عمیق تر در قسمت های بعدی محسوب می شود و ذهن را آماده دریافت جزییات می کند. نظم حاکم بر این بخش ها نشان دهنده دقت نویسنده در ارائه یک محتوای کلاسه شده و استاندارد برای مخاطب امروز است.

بخش دوم کتاب به روایت داستانی زندگی شخصیت ها اختصاص دارد که با بیانی جذاب و تاثیرگذار نگاشته شده است. در این قسمت نویسنده سعی می کند با استفاده از عناصر داستانی وقایع مهم زندگی بزرگان را بازسازی نماید تا خواننده حس همزادپنداری بیشتری پیدا کند. بخش سوم شامل تحلیل کارشناسی درباره جایگاه علمی و معنوی فرد است که اعتبار پژوهشی کتاب را دوچندان می نماید. در این قسمت به بررسی آثار و تاثیرات فکری شخصیت در تاریخ اندیشه اسلامی پرداخته می شود. این تفکیک میان روایت داستانی و تحلیل علمی باعث شده است تا کتاب هم برای مخاطب عام و هم برای پژوهشگران کاربردی و مفید باشد.

در بخش پایانی هر فصل سنگ مزار شخصیت معرفی و بررسی می شود که یکی از ویژگی های منحصر به فرد این اثر است. این بخش به بررسی کتیبه ها و اشعار نگاشته شده بر مزار بزرگان می پردازد که خود سندی تاریخی و هنری محسوب می شود. نویسنده با این کار توجه مخاطب را به میراث مکتوب بر سنگ ها جلب می کند که اغلب مورد غفلت قرار می گیرند. این ساختار منظم باعث شده است تا خواننده پس از مطالعه هر بخش به یک جمع بندی کامل درباره شخصیت مورد نظر دست یابد. این رویکرد چندبعدی به معرفی مفاخر باعث می شود تا تمامی جوانب زندگی و آثار آن ها در یک نگاه جامع بررسی گردد.

روایت سنگ: ثبت میراث ماندگار فرهنگی

بخش روایت سنگ در این کتاب دریچه ای نو به سوی شناخت تاریخ تشیع و هنر اسلامی از طریق کتیبه نگاری مزارها می گشاید. نویسنده با دقت در جزییات سنگ نبشته ها تلاش می کند تا پیام های پنهان در این آثار هنری و تاریخی را برای مخاطبان واکاوی نماید. سنگ های مزار بزرگان تنها نشانه ای برای شناسایی مدفن نیستند بلکه اسناد معتبری از ایمان و ذوق هنری مردم در اعصار مختلف محسوب می شوند. این بخش به مخاطب می آموزد که چگونه با دقت در خطوط و نقوش سنگ ها به لایه های عمیق تری از فرهنگ و اعتقادات گذشتگان پی ببرد. حفظ و مستندسازی این میراث که در معرض تخریب و فراموشی است یکی از بزرگترین خدمات این کتاب به تاریخ ایران می باشد.

در این قسمت از کتاب ارزش های تاریخی و هنری سنگ مزار عارفان به عنوان بخشی از شناسنامه معنوی سرزمین ما بررسی می شود. نویسنده با نگاهی جستجوگر به سراغ سنگ هایی رفته است که هر کدام حامل داستانی از شکوه و افتخار یک اندیشمند بزرگ هستند. این نوشتار بر این نکته تاکید دارد که سنگ نوشته ها بازتاب دهنده احترام و ارادت جامعه به مفاخر خود در طول قرن ها بوده اند. بررسی خطوط مختلف و اشعار نغز بر روی این سنگ ها غنای فرهنگی و ادبی دوره های مختلف را برای خواننده آشکار می کند. روایت سنگ در واقع تلاشی برای پیوند دادن هنر حکاکی با معارف بلند عرفانی است که بر روی تربت پاکان نقش بسته است.

متاسفانه بسیاری از این آثار گرانبها به دلیل بی توجهی یا فرسایش زمان در حال نابودی هستند که نویسنده به این موضوع هشدار جدی می دهد. کتاب تربت ما با ثبت تصاویر و متون این سنگ ها گامی بلند در جهت صیانت از میراث تمدنی ایران اسلامی برداشته است. این بخش به مخاطب کمک می کند تا در هنگام زیارت مزار بزرگان با نگاهی دقیق تر به بررسی این اسناد سنگی بپردازد. سنگ نوشته ها به عنوان حافظه تاریخی یک ملت در این کتاب مورد تجلیل قرار گرفته اند تا ارزش آن ها برای نسل های آینده حفظ شود. در واقع این بخش از کتاب پیوندی میان باستان شناسی مذهبی و عرفان اسلامی برقرار کرده است که در نوع خود بی نظیر می باشد.

معرفی چهره های برجسته و تنوع شخصیت ها

تنوع چهره های معرفی شده در این کتاب نشان دهنده گستره وسیع نفوذ عرفان و علم در لایه های مختلف تاریخ و جغرافیای ایران است. از محدثان بزرگی چون شیخ صدوق تا فیلسوفان جهانی همچون فارابی در این اثر مورد بررسی قرار گرفته اند که غنای محتوایی آن را تضمین می کند. نویسنده با انتخاب شخصیت هایی از دوره های مختلف تاریخی سعی کرده است تا پیوستگی جریان معنویت را در این سرزمین به تصویر بکشد. حضور فیلسوفان و عارفانی همچون ابن عربی و فیض کاشانی در کنار مجاهدانی مانند شهید نواب صفوی توازن مناسبی میان اندیشه و عمل ایجاد کرده است. این تنوع باعث می شود تا خواننده با ابعاد مختلف نبوغ بشری در بستر فرهنگ اسلامی آشنا شود.

گستره جغرافیایی تربت های معرفی شده در این کتاب از مراکز علمی بزرگ تا مناطق دورافتاده را در بر می گیرد که نشان دهنده پراکندگی نور معرفت در پهنه خاک است. معرفی شخصیت هایی همچون سید موسی زرآبادی و علامه طباطبایی نشان دهنده توجه نویسنده به قله های فکری معاصر در کنار مفاخر کهن است. این رویکرد باعث می شود تا مخاطب احساس کند جریان عرفان و علم همچنان زنده و پویا در میان جامعه جریان دارد. هر یک از این بزرگان بخشی از پازل تمدنی ما را تکمیل می کنند که بدون شناخت آن ها فهم دقیق هویت ملی ممکن نخواهد بود. نویسنده با مهارت بالایی توانسته است وجوه مشترک این شخصیت های متفاوت را در مسیر بندگی و کمال برای مخاطبان برجسته نماید.

این کتاب با معرفی مفاخر در حوزه های مختلف از فقه و حدیث تا فلسفه و سیاست تصویری جامع از قدرت فکری تشیع ارائه می دهد. تنوع شخصیت ها باعث شده است تا هر خواننده ای با هر گرایش فکری بتواند با بخشی از محتوای کتاب ارتباط عمیق برقرار کند. معرفی سنگ مزار این بزرگان در کنار شرح احوالشان باعث شده تا کتاب به یک راهنمای عملی برای سفرهای معنوی و گردشگری مذهبی تبدیل شود. نویسنده با این کار به مخاطب می فهماند که هر نقطه از این خاک می تواند کلاس درسی برای یادگیری فضایل اخلاقی و معنوی باشد. در واقع این تنوع شخصیت ها آینه ای از عظمت و کثرت استعدادهای درخشان در پهنه تمدن اسلامی ایران است.

مخاطبان و کاربردهای تربت ما

این کتاب برای علاقه مندان به زندگینامه علما و عرفا و پژوهشگران حوزه تاریخ تشیع یک منبع مطالعاتی بسیار غنی و کاربردی محسوب می شود. افرادی که به دنبال درک عمیق تر از فلسفه زیارت و پیوند میان معنویت و تاریخ هستند می توانند از این اثر بهره فراوان ببرند. همچنین دانشجویان رشته های هنر اسلامی و معماری می توانند از بخش روایت سنگ برای مطالعات کتیبه شناسی و هنرهای سنتی استفاده نمایند. کتاب به دلیل زبان روان خود برای جوانانی که به دنبال الگوهای راستین در مسیر زندگی هستند بسیار مفید و انگیزه بخش است. مطالعه این اثر دیدگاهی جامع درباره رابطه میان مکان های مقدس و رشد معنوی انسان به خواننده می بخشد.

کاربرد اصلی این کتاب در تقویت بنیه معرفتی و پیوند دادن نسل جدید با مفاخر و ریشه های فرهنگی سرزمین خود است. این نوشتار می تواند به عنوان یک متن مرجع در اردوهای زیارتی و سفرهای راهیان نور و معرفت مورد استفاده قرار گیرد. نویسنده با تبیین جایگاه مزار بزرگان به فعالان حوزه گردشگری مذهبی کمک می کند تا محتوای غنی تری به زائران ارائه دهند. این کتاب ابزاری قدرتمند برای مبلغانی است که می خواهند با استفاده از سیره عملی بزرگان مفاهیم اخلاقی را به مخاطبان منتقل نمایند. در واقع این اثر برای هر کسی که به دنبال پیوند میان عقل و معنویت در بستر تاریخ است یک ضرورت مطالعاتی محسوب می شود.

مخاطبان عمومی که به دنبال ارتقای سطح معنوی خود در زندگی روزمره هستند نیز می توانند از برکات این روایت های شوق آفرین بهره مند گردند. کتاب با بازخوانی زندگی اولیا به خواننده کمک می کند تا با چالش های اخلاقی خود به شیوه ای خردمندانه تر روبرو شود. کاربرد دیگر این اثر در حوزه مطالعات تطبیقی میان مشاهیر و بررسی سیر تحول عرفان در دوره های مختلف تاریخی ایران است. مطالعه این کتاب حس مسئولیت پذیری در قبال میراث فرهنگی و معنوی را در جان مخاطب زنده می کند تا در حفظ آن کوشا باشد. این نوشتار برای هر فرد دغدغه مندی که به دنبال سعادت فردی و اجتماعی است مسیری روشن و مستند پیشنهاد می دهد.

نقدها و نظرات پیرامون کتاب

نظر کارشناسان کتاب میامین

کارشناسان بر این باورند که این اثر یکی از دقیق ترین و نوآورانه ترین کتب منتشر شده در زمینه معرفی مفاخر با رویکردی چندرسانه ای است. آن ها معتقدند که تبدیل یک مجموعه مستند تلویزیونی به یک اثر مکتوب با استانداردهای پژوهشی کار دشواری بوده که نویسنده به خوبی از عهده آن برآمده است. از نظر فنی بخش روایت سنگ به عنوان یک نوآوری در ادبیات زندگینامه نویسی معاصر مورد ستایش قرار گرفته که ارزش تاریخی کتاب را دوچندان کرده است. کارشناسان میامین این کتاب را یک پادزهر علمی در برابر فراموشی مفاخر ملی می دانند که به دنبال پیوند دوباره جامعه با ریشه های معنوی است. تمرکز بر کتیبه ها و سنگ نوشته ها به عنوان اسناد فرهنگی از نقاط درخشان تحلیل های نویسنده در این اثر محسوب می شود.

در بررسی های تخصصی مشخص شده است که این کتاب توانسته است خلا موجود در منابع معرفی بزرگان برای مخاطب تحصیل کرده و کنجکاو را پر کند. منتقدان معتقدند که پایبندی نویسنده به استنادهای تاریخی در کنار زبان داستانی باعث شده است که مطالب کتاب اعتبار بالایی در محافل علمی داشته باشد. کارشناسان میامین تاکید دارند که این اثر به خوبی نشان می دهد که چگونه می توان یک موضوع سنتی را با نگاهی نو و جذاب بازخوانی کرد. توجه به تنوع جغرافیایی و فکری شخصیت ها نشان دهنده جامعیت نگاه نویسنده به پهنه تمدن ایران اسلامی است. این کتاب به عنوان یک سند راهبردی برای حفظ میراث معنوی شناخته می شود که مطالعه آن برای هر دوستدار فرهنگ الزامی است.

نظر کاربران در شبکه های اجتماعی

بسیاری از کاربران در پلتفرم های مختلف از خواندن این کتاب به عنوان یک سفر معنوی و آگاهی بخش یاد کرده اند که دیدگاه آن ها را به مقوله زیارت تغییر داده است. برخی کاربران اشاره کرده اند که تا پیش از مطالعه این اثر تصور دقیقی از ارزش هنری و تاریخی سنگ مزارهای بزرگان نداشته اند. روایت های داستانی زندگی عرفا در این کتاب برای مخاطبان بسیار جذاب و شوق آفرین بوده و حس نزدیکی به این شخصیت ها را تقویت کرده است. تعدادی از خوانندگان بیان کرده اند که ساختار منظم کتاب باعث شده است تا بتوانند به راحتی اطلاعات مفیدی درباره مفاخر مورد علاقه خود به دست آورند. در مجموع بازخوردهای مثبت نشان دهنده این است که کتاب توانسته است با قشر وسیعی از جامعه ارتباط برقرار نماید.

کاربران در فضای مجازی بر این نکته تاکید دارند که این کتاب به سفرهای مذهبی آن ها معنای جدیدی بخشیده و باعث شده با دقت بیشتری به اطراف خود بنگرند. برخی از مخاطبان جوان ذکر کرده اند که معرفی شخصیت های معاصر در کنار مفاخر کهن باعث شده تا احساس کنند معنویت همچنان در دسترس است. صراحت نویسنده در بیان نکات اخلاقی و تربیتی از دل زندگی اولیا مورد استقبال گسترده ای قرار گرفته که نشان دهنده تاثیرگذاری کلام نویسنده است. این اثر به دلیل ساختار منظم و چهاربخشی خود به راحتی در ذهن مخاطب دسته بندی می شود و قابلیت بازگویی برای دیگران را دارد. بازخوردهای کاربران نشان می دهد که تربت ما به خوبی توانسته است جای خود را در میان آثار پرمخاطب باز کند.

نقاط قوت کتاب تربت ما

* بهره گیری از یک ساختار چهاربخشی منظم و دقیق که باعث جامعیت معرفی شخصیت ها در کمترین زمان ممکن می گردد.
* ابداع بخش روایت سنگ که به بررسی کتیبه ها و ارزش های هنری مزارها به عنوان اسناد معتبر تاریخی می پردازد.
* تبدیل موفق یک مجموعه مستند تصویری به یک اثر مکتوب با رعایت تمامی استانداردهای پژوهشی و نگارشی معاصر.
* تنوع گسترده در انتخاب شخصیت ها که طیف وسیعی از محدثان و فقیهان تا فیلسوفان و عارفان را در بر می گیرد.
* استفاده از زبان ساده و روان در کنار تحلیل های کارشناسی که کتاب را برای عموم مردم و متخصصان کاربردی ساخته است.

## نقاط ضعف و محدودیت ها

* محدودیت حجم صفحات باعث شده است تا برخی از بخش های زندگی شخصیت های بسیار بزرگ به طور مختصر روایت شود.
* تمرکز بر سنگ نوشته ها ممکن است برای مخاطبی که به دنبال تحلیل های عمیق تر عرفانی است کمی تخصصی و فنی به نظر برسد.
* به دلیل ماهیت دفتری بودن اثر برخی از مفاخر بزرگ در این جلد غایب هستند که مطالعه جلدهای بعدی را الزامی می کند.

جمع بندی نهایی

کتاب تربت ما دفتر نخست یک اثر ماندگار و حیاتی برای شناخت ریشه های عمیق هویت معنوی و تمدنی ایران است که با قلمی توانا نگاشته شده است. این کتاب با عبور از روایت های سطحی و تکیه بر اسناد تاریخی و کتیبه های سنگی تصویری واقعی از شکوه مفاخر ما ارائه می دهد. مطالعه این اثر نه تنها دانش تاریخی مخاطب را افزایش می دهد بلکه به او کمک می کند تا با نگاهی تمدنی به پدیده های معنوی و زیارت بنگرد. در شرایط کنونی که بازخوانی آرمان های اصیل فرهنگی یک ضرورت است داشتن چنین منبع معتبری برای هر فرد دغدغه مند یک ابزار راهبردی محسوب می شود. این نوشتار با اثبات کارآمدی معنویت در پهنه تاریخ راهی نو برای تفکر درباره مسئولیت های ما در حفظ میراث گذشتگان گشوده است. تداوم مطالعه این آثار می تواند به بازسازی سرمایه های فکری و اجتماعی در مسیر کمال و تعالی کمک شایانی نماید. در پایان باید گفت که این کتاب سندی بر عظمت خاکی است که پاک ترین و داناترین انسان ها را در دل خود جای داده است.